PHÒNG CHỐNG DỊCH BỆNH CHO VẬT NUÔI - TỪ KIỂM SOÁT BIÊN GIỚI ĐẾN CÔNG BỐ HẾT DỊCH

Trong bối cảnh dịch bệnh động vật xuyên biên giới ngày càng phức tạp, nguyên tắc quan trọng nhất luôn là phòng dịch dễ hơn chống dịch bởi chi phí đầu tư ban đầu cho kiểm dịch, giám sát chủ động, tiêm phòng, vệ sinh tiêu độc khử trùng và truyền thông phòng bệnh luôn thấp hơn rất nhiều so với chi phí xử lý khi dịch bùng phát trên diện rộng (bao gồm khôi phục sản xuất sau dịch, thiệt hại tài sản trực tiếp của người chăn nuôi, gián đoạn chu kỳ sản xuất và nguồn cung thực phẩm…). Để giúp địa phương, doanh nghiệp và người chăn nuôi chủ động ứng phó, có mấy giải pháp khẩn cấp, cần thực hiện đồng bộ được đề xuất như sau:

1. Siết chặt kiểm soát biên giới sớm nhất có thể

• Tăng cường lập chốt kiểm dịch tại cửa khẩu, đường mòn, lối mở, tuyến thủy trọng yếu.
• Kiểm tra nghiêm ngặt 100% phương tiện chở động vật và sản phẩm động vật.
• Tạm ngừng nhập khẩu từ vùng có dịch nguy hiểm.
• Tịch thu, tiêu hủy hàng nhập lậu hoặc không rõ nguồn gốc.

2. Giám sát và xử lý sớm

• Ưu tiên xét nghiệm, khoanh vùng, tiêu hủy sớm ca nghi nhiễm, không điều trị.
• Chủ động lấy mẫu giám sát tại khu vực biên giới và vùng nguy cơ cao.
• Theo dõi sát các dấu hiệu lâm sàng bất thường chung và đặc trưng của bệnh.
• Thiết lập đường dây nóng tiếp nhận thông tin dịch bệnh 24/7.
• Thực hiện báo cáo ngay trong ngày.

3. Khử trùng diện rộng khu vực nguy cơ cao

• Tiêu độc thường xuyên/định kỳ tại cửa khẩu, chợ đầu mối, lò mổ, điểm tập kết, phương tiện vận chuyển.
• Bố trí hố sát trùng bánh xe hoặc hệ thống khử khuẩn tự động tại các điểm ra vào trọng yếu.
• Bắt buộc thay trang phục bảo hộ và vệ sinh dụng cụ chăn nuôi trước khi tiếp xúc đàn vật nuôi.

4. Cô lập vùng/liên vùng dịch

• Kích hoạt vùng dịch, vùng uy hiếp, vùng đệm khi có ca đầu tiên.
• Dừng lưu thông động vật/sản phẩm ra vào vùng dịch.
• Kiểm soát nghiêm ngặt các tuyến giao thông kết nối giữa vùng dịch và địa bàn lân cận.
• Thành lập chốt kiểm soát tạm thời tại các đầu mối liên xã, liên huyện và liên tỉnh.
• Hạn chế mua bán, tập kết động vật sống tại chợ đầu mối trong vùng nguy cơ.
• Tăng cường khử trùng phương tiện, hàng hóa và người ra vào khu vực kiểm soát.
• Giám sát chặt việc tái đàn, nhập đàn hoặc luân chuyển giống tại địa bàn bị ảnh hưởng.
• Chỉ dỡ bỏ biện pháp cô lập khi đáp ứng đầy đủ tiêu chí an toàn sinh học và có xác nhận của cơ quan chuyên môn.

5. Tiêm phòng khẩn cấp đúng trọng điểm

• Rà soát tỷ lệ bao phủ vaccine (nếu có).
• Tổ chức tiêm vét và đánh giá bảo hộ đầy đủ của vaccine tại khu vực biên giới, vùng đệm, cơ sở chăn nuôi…
• Bảo đảm nghiêm ngặt dây chuyền lạnh, vật tư tiêm chủng và quy trình an toàn sinh học trong quá trình triển khai.

6. Thắt chặt vận chuyển nội địa

• Kiểm tra giấy tờ kiểm dịch khi vận chuyển động vật và sản phẩm động vật liên tỉnh.
• Hạn chế hoặc tạm cấm lưu thông liên tỉnh tùy theo cấp độ nguy cơ.
• Nghiêm cấm thu gom động vật sống từ nhiều nguồn không rõ xuất xứ để trung chuyển, buôn bán.
• Giảm mật độ tập trung vật nuôi tại chợ phiên, điểm giao dịch tạm thời khi nguy cơ lây lan tăng cao.

7. Truyền thông trực tiếp đến cộng đồng

• Không mua con giống giá rẻ bất thường hoặc không có hồ sơ nguồn gốc rõ ràng.
• Thực hiện nguyên tắc “5 không”: không giấu dịch, không bán chạy, không vận chuyển trái phép, không giết mổ tiêu thụ vật nuôi bệnh/chết, không vứt xác ra môi trường.
• Khuyến khích khai báo sớm để giảm thiệt hại.

8. Phối hợp xuyên biên giới và liên ngành

• Thiết lập cơ chế chia sẻ thông tin ổ dịch kịp thời với các địa phương giáp biên và cơ quan thú y liên quan.
• Phối hợp đồng bộ giữa thú y, công an, biên phòng, hải quan, quản lý thị trường, môi trường, y tế và truyền thông.
• Cập nhật bản đồ nguy cơ dịch tễ hằng ngày để phục vụ chỉ đạo điều hành.
• Giám sát bệnh truyền lây từ động vật sang người theo Một Sức Khỏe (One Health).

9. Tăng cường chế tài xử phạt

• Phạt nặng vận chuyển, buôn bán động vật và sản phẩm động vật không rõ nguồn gốc.
• Tịch thu, tiêu hủy bắt buộc đối với vật nuôi nhập lậu, mắc bệnh hoặc nghi mắc bệnh.
• Xử lý nghiêm trường hợp che giấu dịch, không khai báo hoặc khai báo chậm gây nguy cơ lây lan.
• Đình chỉ hoạt động cơ sở giết mổ, kinh doanh vi phạm vệ sinh thú y.
• Xử phạt hành vi không chấp hành kiểm tra, kiểm dịch tại chốt kiểm soát.
• Buộc khắc phục hậu quả và bồi thường thiệt hại nếu làm phát tán mầm bệnh ra cộng đồng.

• Công khai tổ chức, cá nhân vi phạm trên phương tiện truyền thông theo quy định pháp luật.
• Xem xét truy cứu trách nhiệm hình sự đối với hành vi gây hậu quả nghiêm trọng.

10. Xây dựng kịch bản ứng phó

• Lập phương án điều hành theo từng cấp độ nguy cơ dịch bệnh từ cảnh báo đến khẩn cấp.
• Chuẩn bị sẵn nguồn nhân lực, vật tư, hóa chất, vaccine và phương tiện cơ động chống dịch.
• Thành lập đội phản ứng nhanh có khả năng xử lý hiện trường ngay khi phát hiện ổ dịch.
• Phân công rõ trách nhiệm của từng cơ quan, đơn vị trong từng tình huống cụ thể.
• Thiết lập quy trình báo cáo, chỉ huy và phối hợp liên ngành trong trạng thái khẩn cấp.
• Quy hoạch trước khu vực cách ly, tiêu hủy và kiểm soát vận chuyển tạm thời.
• Tổ chức diễn tập định kỳ để nâng cao năng lực đáp ứng thực địa.
• Cập nhật kịch bản thường xuyên theo diễn biến dịch tễ mới nhất.

11. Điều kiện công bố hết dịch

Việc công bố hết dịch thực hiện theo Luật Thú y, nghị định hướng dẫn và quy định của Bộ NN&MT/cơ quan thú y có thẩm quyền, trước mắt cần chú ý những điểm sau:

• Không ghi nhận ca bệnh mới trong thời gian tối thiểu theo quy định đối với từng bệnh, tính từ ngày xử lý triệt để ca bệnh cuối cùng hoặc ổ dịch cuối cùng.
• Toàn bộ động vật mắc bệnh, nghi mắc bệnh, chết bệnh đã được xử lý đúng quy trình chuyên môn; không còn nguồn lây tồn lưu trong khu vực.
• Hoàn thành vệ sinh, tiêu độc khử trùng nhiều đợt tại ổ dịch, vùng uy hiếp và các địa điểm liên quan như chuồng trại, phương tiện, chợ, cơ sở giết mổ.
• Kết quả giám sát sau xử lý cho thấy không còn biểu hiện lâm sàng bất thường trên đàn vật nuôi trong vùng dịch. Các mẫu xét nghiệm giám sát (nếu áp dụng) cho kết quả âm tính hoặc không phát hiện tác nhân gây bệnh lưu hành.
• Tỷ lệ tiêm phòng đạt yêu cầu đối với bệnh đã có vaccine, đặc biệt tại vùng dịch cũ, vùng đệm và khu vực nguy cơ cao.
• Việc tái đàn, nhập đàn hoặc vận chuyển động vật trong khu vực đã được kiểm soát và đáp ứng yêu cầu an toàn sinh học.
• Các chốt kiểm soát tạm thời hoàn thành nhiệm vụ, không còn phát hiện vi phạm hoặc nguy cơ phát tán mầm bệnh mới.
• Hồ sơ xử lý dịch, báo cáo giám sát, kết quả xét nghiệm và biện pháp khắc phục đã được tổng hợp đầy đủ theo quy định.
• Chính quyền địa phương và cơ quan thú y hoàn tất đánh giá thực địa, xác nhận điều kiện dịch tễ đã an toàn. Quyết định công bố hết dịch phải do cơ quan có thẩm quyền ban hành bằng văn bản theo quy định pháp luật hiện hành.
• Sau khi công bố hết dịch, vẫn duy trì giám sát chủ động trong một thời gian nhất định để phát hiện sớm nguy cơ tái phát.

12. Chính sách hỗ trợ, khuyến khích

• Hỗ trợ tài chính cho hộ chăn nuôi có vật nuôi buộc tiêu hủy theo quy định – đặc biết đối với những hộ đầu tiên.
• Trợ giá vaccine, hóa chất sát trùng và vật tư phòng dịch tại vùng nguy cơ cao.
• Cho vay ưu đãi để khôi phục sản xuất sau dịch.
• Khuyến khích chăn nuôi an toàn sinh học, liên kết chuỗi và truy xuất nguồn gốc.
• Hỗ trợ chuyển đổi mô hình đối với khu vực không còn phù hợp chăn nuôi tập trung.
• Khuyến khích doanh nghiệp đầu tư cơ sở giết mổ, kho lạnh, logistics đạt chuẩn thú y.
• Ưu tiên đào tạo kỹ thuật, tập huấn quản lý dịch bệnh cho người chăn nuôi.

13. Khen thưởng

• Thưởng (tiền, nâng lương, thi đua, bổ nhiệm, phương tiện làm nhiệm vụ…) xứng đáng cho tập thể, cá nhân trực chốt, truy vết, phát hiện sớm, báo tin ổ dịch kịp thời, xử lý nhanh, khống chế dịch hiệu quả, giải pháp và sáng kiến hiệu quả…
• Ưu tiên hỗ trợ mô hình chăn nuôi an toàn sinh học thực hiện tốt quy định.
• Biểu dương gương điển hình trên phương tiện truyền thông để lan tỏa.
• Bảo đảm khen thưởng minh bạch, đúng thành tích, đúng đối tượng.